Wychowujemy przyszłość

„Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie”

Niepodległość zaczyna się od wychowania

O tym, dlaczego przyszłość Polski rozstrzyga się również przy rodzinnym stole, w przedszkolnej sali i w codziennych relacjach dorosłych z dziećmi.

11 listopada chętnie mówimy o wolności, patriotyzmie i poświęceniu poprzednich pokoleń. Wspominamy tych, którzy walczyli o niepodległość, podziwiamy ich odwagę i przypominamy dzieciom, jak ważna jest historia naszego kraju. Znacznie rzadziej zadajemy sobie jednak pytanie, co sami robimy dzisiaj, aby Polska była miejscem, w którym kolejne pokolenia będą chciały i potrafiły odpowiedzialnie żyć.

Słowa przypisywane Janowi Zamoyskiemu: „Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie” nie są jedynie pięknym historycznym cytatem. To przede wszystkim zobowiązanie dorosłych. Przypominają, że przyszłość państwa nie zależy wyłącznie od decyzji polityków, gospodarki czy sytuacji międzynarodowej. Jej fundamentem są ludzie, a sposób, w jaki zostaną wychowani, będzie miał znaczenie dla całego społeczeństwa.

Wolność bez odpowiedzialności?

Współczesne dzieci mają coraz więcej możliwości, praw i swobody. To ważne elementy ich rozwoju, ale pojawia się pytanie, czy w parze z nimi idzie nauka odpowiedzialności. Czy dzieci wiedzą, że ich zachowanie wpływa na innych? Czy potrafią przyjąć odmowę, poczekać na swoją kolej, uszanować cudze zdanie i pogodzić się z tym, że nie zawsze wszystko będzie po ich myśli?

Wychowanie nie polega na spełnianiu wszystkich oczekiwań dziecka. Nie jest również nieustannym chronieniem go przed rozczarowaniem, porażką czy konsekwencjami własnych decyzji. Dziecko, któremu odbiera się możliwość doświadczania trudności, nie zyskuje odporności emocjonalnej. Nie uczy się także, jak radzić sobie w sytuacjach, w których nie wszystko przebiega zgodnie z jego oczekiwaniami.

Granice nie ograniczają rozwoju. Dobrze postawione pomagają dziecku zrozumieć, że jego potrzeby są ważne, ale nie są jedynymi, które należy brać pod uwagę. Właśnie od takich doświadczeń zaczyna się nauka współżycia społecznego.

Trudno mówić o odpowiedzialnym obywatelu, jeśli nie nauczymy dziecka odpowiedzialności za własne zachowanie. Trudno oczekiwać szacunku dla innych, jeśli od najmłodszych lat nie pokazujemy, że drugi człowiek ma takie same prawa do bezpieczeństwa, uwagi i poszanowania swoich granic.

Wychowanie nie może kończyć się na zapewnieniu dziecku wygody

Jednym z większych wyzwań współczesnego rodzicielstwa jest mylenie troski z wyręczaniem. Dorośli, chcąc oszczędzić dzieciom trudności, często rozwiązują za nie problemy, ustępują przy każdym sprzeciwie i rezygnują z wymagań, aby uniknąć konfliktu.

Tymczasem dziecko potrzebuje nie tylko akceptacji, ale również mądrego przewodnictwa. Potrzebuje dorosłego, który potrafi powiedzieć „nie”, wyjaśnić powody swojej decyzji i pozostać przy niej mimo niezadowolenia dziecka.

Nie każda frustracja jest krzywdą, a nie każda odmowa oznacza brak zrozumienia. Czasami właśnie dzięki temu, że dziecko nie dostaje wszystkiego natychmiast, uczy się cierpliwości, wytrwałości i szacunku dla potrzeb innych.

To szczególnie ważne w wieku przedszkolnym. W tym okresie kształtują się podstawowe umiejętności społeczne i emocjonalne. Dziecko uczy się funkcjonowania w grupie, rozpoznawania emocji, rozwiązywania konfliktów i respektowania zasad. Nie są to umiejętności, które pojawiają się samoistnie wraz z wiekiem. Potrzebują czasu, doświadczeń i zaangażowania dorosłych.

Cyfrowe dzieciństwo, coraz mniej miejsca na prawdziwe relacje

Nie sposób mówić o współczesnym wychowaniu bez odniesienia do technologii. Smartfony, tablety i media społecznościowe coraz wcześniej stają się częścią dziecięcego świata. Dają dostęp do informacji i rozrywki, ale nie zastępują relacji, rozmowy ani bezpośredniego poznawania rzeczywistości.

Szczególną uwagę należy zwrócić na zagrożenia związane z nadmiernym korzystaniem z urządzeń cyfrowych i potrzebę większej kontroli dorosłych nad tym, z czym stykają się dzieci. Nie chodzi o odrzucenie technologii, lecz o świadomość, że rozwój emocjonalny i społeczny najmłodszych wymaga czegoś więcej niż atrakcyjnych bodźców.

Dziecko potrzebuje kontaktu z drugim człowiekiem, wspólnej zabawy, ruchu, rozmowy i czasu, w którym nie konkuruje o uwagę rodzica z ekranem telefonu. Potrzebuje również nudy, ponieważ to właśnie w chwilach pozbawionych gotowych rozrywek może rozwijać wyobraźnię i samodzielnie organizować sobie aktywność.

Warto więc zadać sobie niewygodne, ale potrzebne pytanie: czy wymagając od dzieci ograniczenia czasu przed ekranem, sami potrafimy odłożyć telefon?

Patriotyzm to coś więcej niż biało-czerwona flaga

W przedszkolu wychowanie patriotyczne najczęściej kojarzy się z obchodami świąt narodowych, nauką hymnu, poznawaniem symboli Polski i historią przekazywaną w formie dostosowanej do wieku dzieci. Wszystko to jest potrzebne. Nie powinno jednak stanowić jedynego wymiaru kształtowania postaw patriotycznych.

Małe dziecko nie musi jeszcze rozumieć skomplikowanych procesów historycznych, aby uczyć się szacunku dla wspólnego dobra. Może natomiast zrozumieć, dlaczego nie niszczymy tego, co należy do wszystkich, dlaczego pomagamy słabszym, dlaczego warto dbać o najbliższe otoczenie i dlaczego nie wolno krzywdzić innych.

Patriotyzm zaczyna się znacznie wcześniej niż świadome deklaracje miłości do ojczyzny. Jego podstawą jest poczucie przynależności, znajomość własnych korzeni, szacunek dla tradycji i umiejętność życia z innymi ludźmi.

Nie wystarczy nauczyć dziecka, jak wygląda flaga Polski. Trzeba jeszcze pokazać, co oznacza szacunek, odpowiedzialność i troska o wspólnotę, której ta flaga jest symbolem.

Dorośli nie mogą oddać wychowania w cudze ręce

Rodzina i przedszkole mają w tym procesie szczególną rolę. Nie mogą jednak wzajemnie przerzucać na siebie odpowiedzialności za wychowanie. Przedszkole wspiera rozwój dziecka, kształtuje umiejętności społeczne i pomaga poznawać świat. Rodzina pozostaje jednak pierwszym i najważniejszym środowiskiem, w którym dziecko poznaje zasady, wartości i sposób budowania relacji.

Dzieci nie uczą się szacunku z samych pouczeń. Obserwują, jak dorośli odnoszą się do siebie, jak rozwiązują konflikty, jak traktują osoby o odmiennych poglądach i czy potrafią przyznać się do błędu. To właśnie codzienne zachowania dorosłych stają się dla nich punktem odniesienia.

Nie można oczekiwać od najmłodszych empatii, jeśli sami okazujemy obojętność. Nie można wymagać odpowiedzialności, jeśli dorosłym brakuje konsekwencji. Nie można uczyć szacunku, posługując się pogardą.

Wychowanie wymaga więc czegoś więcej niż dobrych intencji. Wymaga obecności, konsekwencji i gotowości do podejmowania trudnych decyzji. Przede wszystkim wymaga świadomości, że dziecko nie wychowuje się samo, a odpowiedzialności za jego rozwój nie da się zastąpić kolejnymi zajęciami, atrakcyjnymi zabawkami czy dostępem do nowoczesnych technologii.

Jaką Polskę zostawimy kolejnym pokoleniom?

11 listopada jest dobrą okazją, aby spojrzeć na patriotyzm nie tylko przez pryzmat historii, ale również codziennych obowiązków wobec przyszłości. Wolność, o którą walczyły poprzednie pokolenia, wymaga odpowiedzialnych ludzi, zdolnych do współpracy, szanujących innych i świadomych swoich obowiązków.

Takich postaw nie buduje się jedną uroczystością ani pojedynczą lekcją historii. Kształtują się przez lata, w rodzinach, przedszkolach i szkołach. W rozmowach, wymaganiach, stawianych granicach i przykładzie, jaki każdego dnia dają dorośli.

Słowa Jana Zamoyskiego warto więc potraktować nie jako odświętny cytat, lecz jako pytanie skierowane do każdego rodzica i wychowawcy: jakich ludzi wychowujemy?

Bo przyszłość Rzeczypospolitej nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy dzisiejsze przedszkolaki staną się dorosłymi. Zaczyna się teraz – od tego, czego uczą się w swoich domach, jak traktują innych i jakie wartości uznają za ważne.

Niepodległość odzyskano dzięki odwadze poprzednich pokoleń. Odpowiedzialność za jej przyszłość spoczywa na nas wszystkich.

Inspiracje i literatura:

Brzezińska, A. I. (Red.). (2005). Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Faber, A., & Mazlish, E. (b.d.). Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. Media Rodzina.

Jędrzejko, M. (b.d.). Publikacje i wywiady dotyczące wychowania, współczesnych zagrożeń rozwojowych dzieci oraz roli dorosłych.

Juul, J. (b.d.). Twoje kompetentne dziecko. Wydawnictwo MiND.

Opracowała

mgr Julia Mirosław 

Psycholog