Umiejętności społecznie

Umiejętności społeczne – jak rozwijają się u dziecka i jak możemy je wspierać?

Człowiek jest istotą społeczną. Od pierwszych chwil życia potrzebujemy innych ludzi – ich bliskości, troski, wsparcia i obecności. Dziecko uczy się funkcjonowania w świecie poprzez obserwowanie, naśladowanie i doświadczanie. Stopniowo poznaje zasady, uczy się komunikować swoje potrzeby, wyrażać emocje, nawiązywać relacje i współpracować z innymi. Dla jednych dzieci proces ten przebiega dość naturalnie – szybko nawiązują kontakty, łatwo odnajdują się w grupie i dobrze radzą sobie w relacjach z rówieśnikami. Dla innych jest to większe wyzwanie. Mogą mieć trudności z rozpoznawaniem i wyrażaniem emocji, rozumieniem oczekiwań innych osób, radzeniem sobie z frustracją czy odnajdywaniem się w sytuacjach społecznych.

Czym są umiejętności społeczne?

Umiejętności społeczne to kompetencje, które pozwalają nam dobrze funkcjonować w relacjach z innymi. Obejmują między innymi komunikowanie się, rozpoznawanie i wyrażanie emocji, współpracę, nawiązywanie relacji, przestrzeganie zasad, rozwiązywanie konfliktów czy radzenie sobie w sytuacjach, w których znajdujemy się w centrum uwagi. Anna Matczak wyróżnia trzy obszary umiejętności społecznych: relacje interpersonalne z bliskimi osobami, asertywność oraz radzenie sobie w sytuacjach ekspozycji społecznej, np. podczas zabierania głosu w grupie czy wystąpienia przed publicznością. Rozwój tych umiejętności zaczyna się bardzo wcześnie i przebiega etapami.

Czas, kiedy wszystko się zaczyna

Rozwój układu nerwowego rozpoczyna się już w pierwszych tygodniach życia prenatalnego. W kolejnych miesiącach rozwijają się zmysły, a dziecko zaczyna reagować na różnego rodzaju bodźce docierające z otoczenia. Coraz więcej mówi się również o tym, że więź między dzieckiem a rodzicem zaczyna kształtować się jeszcze przed narodzinami. Po urodzeniu noworodek jest całkowicie zależny od dorosłego, dlatego niezwykle ważne stają się bliskość, opieka i poczucie bezpieczeństwa. Około szóstego tygodnia życia pojawia się uśmiech społeczny – dziecko zaczyna odpowiadać uśmiechem na głos, mimikę czy obecność drugiej osoby. Z czasem wsłuchuje się w głos, naśladuje mimikę i podejmuje pierwsze formy „dialogu” poprzez wokalizacje.

Rozwój więzi i relacji z innymi

Pomiędzy szóstym a dziewiątym miesiącem życia dziecko coraz silniej przywiązuje się do swoich opiekunów. Wykorzystuje rozwijające się możliwości ruchowe i komunikacyjne, aby utrzymywać z nimi bliskość. Rodzic staje się dla niego swoistą „bezpieczną bazą” – dziecko może eksplorować otoczenie, a w sytuacji niepokoju wrócić do osoby, przy której czuje się bezpiecznie. W tym okresie może pojawić się również niepokój wobec obcych osób oraz lęk związany z rozstaniem z opiekunem.

Rozwój samodzielności i współpracy

Około pierwszego roku życia pojawiają się pierwsze słowa i coraz bardziej świadome gesty. Dziecko zaczyna rozumieć proste polecenia i zakazy, naśladuje dorosłych i coraz aktywniej uczestniczy w codziennych interakcjach. Pojawiają się również pierwsze zachowania prospołeczne – zainteresowanie innymi dziećmi, reagowanie na emocje innych osób, próby pocieszania czy początki współpracy. Ważnym momentem jest także „bunt dwulatka”. To czas, w którym dziecko odkrywa swoją niezależność i chce coraz częściej decydować o sobie. Jednocześnie nie zawsze potrafi jeszcze poradzić sobie z intensywnymi emocjami, dlatego potrzeba samodzielności może prowadzić do frustracji i silnych reakcji. To ważny etap rozwoju zarówno samodzielności, jak i współpracy. Warto pozwalać dziecku na podejmowanie prostych decyzji, samodzielne działanie i pomaganie dorosłym – oczywiście w granicach dostosowanych do jego wieku i możliwości.

Czas socjalizacji i uczenia się norm

Po trzecim roku życia dziecko intensywnie rozwija się w sferze społecznej, emocjonalnej, komunikacyjnej i moralnej. Coraz lepiej potrafi opowiadać o swoich potrzebach i uczuciach, a także budować relacje z innymi. Wiek przedszkolny to czas pierwszych ważnych, koleżeńskich relacji, pierwszych autorytetów pozarodzinnych, a także intensywnego uczenia się norm i zasad społecznych. Dziecko uczy się, jak funkcjonować w grupie, czekać na swoją kolej, dzielić się, współpracować, rozwiązywać konflikty i respektować potrzeby innych. Ogromną rolę odgrywa tutaj zabawa. Podczas zabawy dzieci wcielają się w różne role, odtwarzają znane sytuacje i w bezpiecznych warunkach uczą się rozumieć emocje oraz zachowania swoje i innych osób.

Dalsze etapy rozwoju

Rozwój społeczny oczywiście nie kończy się w przedszkolu. Kolejne ważne zadania pojawiają się wraz z rozpoczęciem szkoły, w okresie dorastania, a następnie w dorosłości. Każdy etap przynosi nowe wyzwania – tworzenie bardziej złożonych relacji, funkcjonowanie w większych grupach, radzenie sobie z presją rówieśniczą, budowanie własnej niezależności czy podejmowanie odpowiedzialności za siebie i innych. Podwaliny pod te umiejętności powstają jednak już w pierwszych latach życia.

Jak możemy wspierać dziecko?

Najważniejsze jest aktywne uczestniczenie w życiu dziecka, budowanie bezpiecznej relacji, pozwalanie mu na samodzielność i dawanie możliwości poznawania świata. Warto rozmawiać o emocjach, nazywać je, pokazywać sposoby rozwiązywania konfliktów i przede wszystkim dawać dziecku okazję do ćwiczenia tych umiejętności w codziennych sytuacjach. Nie każde dziecko rozwija poszczególne kompetencje w takim samym tempie. Czasami potrzebuje dodatkowego wsparcia – i właśnie tutaj pomocny może być Trening Umiejętności Społecznych (TUS).

Czym jest Trening Umiejętności Społecznych?

Elementy TUS pojawiają się w wielu działaniach psychologicznych, pedagogicznych i edukacyjnych. Podczas takich zajęć dzieci rozmawiają o emocjach, uczą się zasad społecznych, współpracy i komunikowania swoich potrzeb. Całościowy trening zakłada jednak nie tylko przekazywanie wiedzy, ale przede wszystkim ćwiczenie konkretnych umiejętności w sposób dostosowany do wieku i możliwości dziecka. Samo powiedzenie dziecku, jak powinno zachować się w danej sytuacji, często nie wystarcza. Potrzebuje ono okazji, aby spróbować, popełnić błąd, ponownie podjąć próbę   i doświadczyć, co działa. Dlatego podczas TUS ważne są zabawy, scenki, ćwiczenia i sytuacje przypominające te, z którymi dziecko spotyka się na co dzień.

Okres przedszkolny jest szczególnie ważnym czasem dla rozwoju społeczno-emocjonalnego. Dzieci chętnie uczą się od siebie nawzajem, obserwują swoich rówieśników i wspólnie odkrywają zasady funkcjonowania w grupie. Wspieranie ich w tym czasie może być nie tylko pomocą w trudnościach, ale również profilaktyką i inwestycją w ich przyszłe relacje, samodzielność i poczucie sprawczości. Każda rozmowa o emocjach, wspólnie rozwiązany konflikt, próba pocieszenia kolegi czy samodzielne poradzenie sobie z trudną sytuacją to mały krok w rozwoju kompetencji społecznych. To właśnie z takich małych kroków dziecko buduje umiejętności, które będą towarzyszyć mu przez całe życie.

Literatura

Bentkowska, D., i Węglarz, J. (2021). Wspólna przygoda. Scenariusze zajęć rozwijających umiejętności społeczne. CEBP 24.12.

Czub, M. (2003). Znaczenie wczesnych więzi społecznych dla rozwoju emocjonalnego dziecka. Forum Oświatowe.

Czub, M. (2014). Podręcznik do testów: Diagnoza funkcjonowania społeczno-emocjonalnego dziecka w wieku 1,5–5,5 lat. Instytut Badań Edukacyjnych.

Jegier, A. (2017). Trening umiejętności społecznych dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. W A. Jegier & B. Szurowska, Umiejętności społeczne dziecka. Kształtowanie rozwoju emocjonalno-społecznego dzieci w normie rozwojowej i dzieci ze specjalnymi potrzebami. Difin.

Łukasik, R., i Woś, (2013). Różne formy kontaktu rodziców z dzieckiem przed urodzeniem. Problemy Pielęgniarstwa.

Matczak, A. (2001). Kwestionariusz Kompetencji Społecznych. Podręcznik. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Matejczuk, J. (2014). Rozwój dziecka. Wiek przedszkolny. W A. I. Brzezińska (red.), Niezbędnik dobrego nauczyciela. Seria I: Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania. Tom 2. Instytut Badań Edukacyjnych.

Roztocka, A., i Bręborowicz, G. (2013). Ocena ośrodkowego układu nerwowego płodu. Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia.

Vasta, R., Haith, M. M., i Miller, S. A. (1995). Psychologia dziecka. Wydawnictwa Szkolne    i Pedagogiczne.

Opracowała 

mgr Julia Mirosław 

Psycholog